1. مقدمه

در دنیای امروز که جریان کالا و خدمات میان کشورها با سرعت چشمگیر گسترش یافته، وجود نهادها و استانداردهای بین‌المللی برای تسهیل تجارت و حفاظت از امنیت مرزی ضرورت دارد. سازمان جهانی گمرک، ملقب به WCO (World Customs Organization)، یکی از ارکان اصلی این معماری جهانی است. این نهاد بین‌دولتی با توسعه چارچوب‌های قانونی، ارائه استانداردها، ایجاد ابزارهای الکترونیکی و ظرفیت‌سازی به دولت‌ها کمک می‌کند تا گمرکات ملی بتوانند مؤثرتر، ایمن‌تر و کارآمدتر فعالیت کنند. مقاله حاضر نقشی کلیدی WCO را در ارتقای امنیت، شفافیت، هماهنگی گمرکی، مبارزه با قاچاق و تسهیل تجارت بین‌المللی بررسی می‌نماید.

2. تاریخچه تأسیس و تحول سازمان

سازمان جهانی گمرک در سال ۱۹۵۲ تحت عنوان “اتحادیه گمرکی و تعاونی” تأسیس شد. این اتحادیه با پیوستن ۱۷ کشور اروپایی آغاز به کار کرد، اما در طول دهه‌های بعد با گسترش جهانی، اکنون بیش از ۱۸۰ کشور عضو WCO هستند. این رشد نمایان‌گر اهمیت فزاینده استانداردسازی گمرکی، مبارزه با قاچاق و به‌روزرسانی مستمر چارچوب‌های قانونی در تعاملات جهانی است. در سال ۱۹۹۴ این سازمان رسماً به «سازمان جهانی گمرک» تغییر نام داد و مأموریت‌ها و مأموریت‌های گسترده‌تر آن تصویب شد.

3. ساختار سازمانی سازمان جهانی گمرک

ساختار WCO بازتابی از اصول شفافیت، تخصص محوری و نمایندگی جهانی است:

• مجمع عمومی (Council): بالاترین مرجع تصمیم‌گیری شامل تمام کشورهای عضو و با وظیفه تصویب بودجه، خط‌مشی‌ها و استانداردها.

• کمیته تخصصی (Specialized Committees): گروه‌هایی برای بررسی موضوعات خاص مثل مبارزه با قاچاق، امنیت زنجیره تأمین، فناوری اطلاعات و آموزش.

• بنیاد ICC (International Customs Cooperation Council): نهاد اجرایی و هماهنگ‌کننده فعالیت‌های عملیاتی، پروژه‌ها و تحقیقات.

• دبیرخانه: مقر دائره‌المعارف و مرکز اجرای فعالیت‌ها در بروکسل، بلژیک.

• دفاتر منطقه‌ای: شامل آسیا-پاسیفیک، آمریکای لاتین و افریقا که روابط محلی را تقویت می‌کنند.

4. مأموریت‌ها و اهداف کلیدی WCO

4.1 تسهیل تجارت

• کاهش زمان و هزینه امور گمرکی

• ارتقای استاندارد برای ترخیص سریع کالا

• ایجاد چارچوب الکترونیکی سراسری

4.2 امنیت

• حفاظت از مرزها در مقابل قاچاق مواد مخدر، سلاح و کالاهای غیرقانونی

• توسعه سیستم شناسایی پرمخاطره

• ادغام فناوری‌های نوین، مانند بلاک‌چین، جهت ردیابی زنجیره

4.3 هماهنگ‌سازی قوانین

• تدوین استانداردهای جهانی مثل HS و SAFE

• ارائه مرجع قانونی به کشورها برای همسوسازی مقررات تعرفه‌ای و امنیتی

4.4 تشویق به شمول اقتصادی

• کمک به کشورهای در حال توسعه برای ارتقای ظرفیت گمرکی

• ارائه بسته‌های آموزشی تخصصی

• ایجاد هماهنگی برای تجارت عادلانه

4.5 حفظ سلامت

• تضمین ایمنی محصولات غذایی، دارویی و مواد شیمیایی

• تدوین استانداردهای حفاظتی برای مصرف‌کنندگان

5. حوزه‌های فعالیت تخصصی سازمان جهانی گمرک

5.1 هارمونی تعرفه‌ای – سیستم HS

یکی از نخستین و مهم‌ترین اقدام WCO تدوین سیستم هماهنگ شده طبقه‌بندی کالا (HS Code) است. این سیستم طبقه‌بندی استاندارد در تجارت جهانی، شامل حدود ۵۳۰۰ کد شناسایی برای گروه‌های مختلف کالا است و کشورهای عضو را ملزم کرده تا برای ورود و خروج کالاها، از همان ساختار استفاده کنند. این موضوع باعث شفافیت، سهولت در ترخیص و کاهش اختلافات در تعیین حقوق گمرکی شده است.

5.2 استاندارد SAFE

استاندارد SAFE یا امنیت و تسهیل تجارت شامل برنامه‌هایی است که ابزارهای پیشرفته‌ای برای غربال‌گری، ریسک‌سنجی، مشخصات تجارت ایمن و تبادل اطلاعات بین‌المللی فراهم می‌کنند. کشورهای عضو با پذیرش SAFE ملزمند تجربه‌های لرزش دارایی، خطر و ایمنی را به اشتراک گذارند و سیستم‌هایی برای مدیریت ریسک ملی و منطقه‌ای ایجاد کنند.

5.3 تسهیل تجارت الکترونیکی

با گسترش e‑Commerce، WCO چارچوب قانونی را برای کابوس تجارت آنلاین طراحی کرده است. دسترسی سریع به اطلاعات، همکاری بین‌المللی برای کنترل کالاهای پست و بارهای مرزی، و استفاده از فناوری های EDI (Electronic Data Interchange) و API از جمله پروژه‌ها هستند.

5.4 مبارزه با قاچاق و پول‌شویی

قاچاق سازمان‌یافته تهدیدی جدی برای امنیت و اقتصاد جهانی است. به کمک WCO، کشورها استانداردهایی برای رصد مسیرهای قاچاق، تقویت همکاری اطلاعاتی میان مرزها، و اجرای پروژه‌هایی برای مبارزه با پول‌شویی مرتبط با فعالیت‌های گمرکی به تصویب رسانده‌اند.

5.5 ظرفیت‌سازی و آموزش

WCO سالانه صدها دوره آموزشی برای مأموران گمرکی برگزار می‌کند. این دوره‌ها با موضوعاتی چون به‌کارگیری فناوری، تحلیل ریسک، روش‌های بازرسی پیشرفته، حقوق گمرکی و استانداردهای امنیتی طراحی و اجرا می‌شوند.

6. همکاری‌های بین‌المللی و سندزدای صنعتی

WCO با سازمان‌هایی نظیر سازمان تجارت جهانی (WTO)، سازمان ملل، بانک جهانی، یو ان‌دی‌پی، اینترپل و یوروپل همکاری می‌کند تا اهداف چندجانبه حفاظت تجاری، امنیت زنجیره تأمین، بهبود استانداردهای سلامت و مبارزه با جرائم اقتصادی را محقق کند.

7. پروژه‌ها و ابتکارات مهم در سازمان جهانی گمرک

7.1 سیستم نور (NII)

پروژه نور یا NII (Nomenclature Integration Initiative) بر اساس به‌روزرسانی HS در سال ۲۰۲۲ به کشورهای عضو کمک می‌کند تا طبقه‌بندی جدید یا اصلاح شده کالاها را به‌صورت خودکار و به‌روز دریافت کنند.

7.2 تجارت پایدار

WCO برنامه‌هایی را برای تسهیل عبور کالاهای پایدار (مانند محصولات ارگانیک یا دارای گواهی زیست‌محیطی) تدوین کرده و با همکاری کشورهای عضو، امکان شناسایی سریع آن‌ها را فراهم می‌سازد.

7.3 کشورهای در حال توسعه

کشورهایی که ظرفیت محدودی در امور گمرکی دارند، به کمک پروژه‌هایی مانند WCO-GovCapacity، از حمایت فنی، ابزار تحلیل داده، جلسات آموزشی و نظارت بهره‌مند می‌شوند.

*8. ابزارها و مستندسازی

WCO مستندات متعددی را برای استفاده در اختیار کشورها قرار می‌دهد. مواردی نظیر راهنمای شناسایی ریسک، شبیه‌سازی عملیات گمرکی، الگوهای اظهارنامه تجاری، و بانک اطلاعاتی دیجیتال محتوای قانون و مقررات گمرکی، منابع ارزشمندی هستند.

*9. چالش‌ها و مسیر پیش‌رو

اگرچه WCO عملکرد قابل‌توجهی در استانداردسازی و امنیت کسب کرده، اما با چالش‌های زیر روبروست:

• نابرابری در ظرفیت فنی کشورها

• گسترش شدید تجارت الکترونیکی

• پدیدار شدن تجارت غیررسمی دیجیتال

• نیاز به فناوری‌های نوظهور همچون بلاک‌چین

• حرکت به سمت هوش مصنوعی در تحلیل داده‌های گمرکی

راهکارهای پیشنهادی:

• سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت IT

• توسعه همکاری‌های منطقه‌ای

• طراحی «گمرک هوشمند» مبتنی بر داده

• تشویق به ایجاد انجمن‌های تبادل تجربه

10. جمع‌بندی

سازمان جهانی گمرک با تأسیس و به‌روزرسانی مداوم چارچوب‌های جهانی، دروازه‌ای امن، کارآمد و شفاف به دنیای تجارت بین‌المللی ساخته است. نقش WCO در ایجاد نظم، هماهنگی قوانین، مبارزه با فساد و قاچاق، و تسهیل تجارت الکترونیکی، برای کشورها و سازمان‌های تجاری حیاتی است. برای آینده‌ای پایدار، توسعه یافته و دیجیتال، همراهی با برنامه‌ها و استانداردهای WCO ضرورت اجتناب‌ناپذیری است.